ایران زلزله: د ځمکې د غوصې پېژندنه او چمتووالی
- پیژندنه: په ایران کې د ځمکې د زلزلو نړۍ
- ولې ایران کې ځمکنۍ ټکانونه زیات دي؟
- د ایران تاریخي لویې زلزلې
- اغیزې، ویجاړۍ او ننګونې
- زلزلې ته چمتووالی او مرستندویه چارې
- یو شخصي فکر: له زلزلو زده کړه
- پایله: د ایراني زلزلو راتلونکی او زموږ مسؤلیت
ایران زلزله یوه داسې طبیعي پېښه ده چې د دې هېواد تاریخ او خلکو باندې یې ژور اغیز کړی دی. کله چې د ځمکې لاندې حرکتونه راځي، زموږ نړۍ د څو شېبو لپاره بدلیږي. په ایران کې ځمکنۍ ټکانونه یوازې یو خبر نه دی؛ دا د هغو خلکو لپاره یو واقعیت دی چې هلته ژوند کوي. زلزلې په ایران کې د هغې ځمکنۍ موقعیت له امله په مکرر ډول پېښیږي، چې د عربي او یوریشیا تختو ترمنځ په یوه فعال زلزله زون کې پروت دی. دا جغرافیایي جوړښت د دې لامل کیږي چې ایران د نړۍ یو له هغو سیمو څخه وي چې د زلزلو خطر پکې ډېر دی. ما تل د طبیعي پېښو په اړه څېړنه کړې او په ځانګړي توګه د زلزلو په اړه مې ډېر څه لوستي دي. زما په تجربه کې، په هغو سیمو کې چې د زلزلو خطر پکې زیات وي، د چمتووالي اهمیت خورا ډېر دی. په دې مقاله کې، موږ به په ایران کې د زلزلو لاملونو، د هغوی تاریخي اغیزو، او د دې طبیعي پېښې سره د مقابلې لپاره د چمتووالي په اړه وغږیږو.
ولې ایران کې ځمکنۍ ټکانونه زیات دي؟
په ایران کې ځمکنۍ ټکانونه د هغې ځانګړي جغرافیایي موقعیت له امله په دوامداره توګه پېښیږي. ایران د ځمکې د دوو لویو تخنیکي پلېټونو، یعنې عربي پلېټ او یوریشیا پلېټ، د سرحد په اوږدو کې پروت دی. د عربي پلېټ شمال لور ته حرکت کوي او د یوریشیا پلېټ سره ټکر کوي. دا دوامداره ټکر د ځمکې په قشر کې ډېر فشار رامنځته کوي، چې د فعالو فالټونو (faults) د جوړېدو او حرکت لامل کیږي. دا فالټونه د زلزلو اصلي سرچینه ده. په ځانګړي توګه، د زاګروس غرونو (Zagros Mountains) لړۍ چې د ایران په سویل لوېدیځ کې پرته ده، د دې پلېټونو د ټکر مستقیمه پایله ده او د زلزلو لپاره یوه ډېره فعاله سیمه ده. د مکړان سَبډَکشن زون (Makran subduction zone) چې د ایران په سویل ختیځ کې موقعیت لري، هم د زلزلو یوه بله مهمه سیمه ده چیرې چې یو پلېټ د بل لاندې ځي. دا پیچلي جیولوژیکي جوړښتونه د دې لامل کیږي چې ایران په اوسط ډول هره ورځ یوه زلزله تجربه کړي، که څه هم ډیری یې کوچنۍ وي او نه احساسیږي.
د ایران تاریخي لویې زلزلې
د ایران په تاریخ کې په ایران کې لویې زلزلې ډېرې ویجاړونکې وې او په زرګونو خلکو ته یې مرګ ژوبله اړولې ده. له ۱۹۵۰ کال راهیسې یوازې د زلزلو له امله شاوخوا ۱۷۲,۳۰۰ خلک مړه شوي دي. د ایران یوه له تر ټولو خونړیو زلزلو څخه په ۱۹۹۰ کال کې د رودبار-منجیل زلزله وه چې د کسپین بحیرې ته نږدې وشوه. دا زلزله په ریشتر اندازه ۷.۴ درجې وه او شاوخوا ۵۰,۰۰۰ کسان یې ووژل او په سلګونو زره نور یې بې کوره کړل. د بم (Bam) تاریخي ښار په ۲۰۰۳ کال کې د یوې بلې قوي زلزلې له امله په بشپړه توګه ویجاړ شو، چې شاوخوا ۲۶,۰۰۰ کسان یې ووژل. دا پېښې ښیي چې ایراني زلزلې څومره ویجاړونکې کیدای شي، په ځانګړې توګه په هغو سیمو کې چې ودانۍ یې قوي نه وي. په ۲۰۱۷ کال کې د ایران او عراق په پوله یوه ۷.۳ درجې زلزله وشوه چې په ایران کې یې د پام وړ مرګ ژوبله او ویجاړۍ رامنځته کړې. دې پېښې بیا د زلزلې چمتووالي پر اهمیت ټینګار وکړ.
اغیزې، ویجاړۍ او ننګونې
د زلزلو اغیزې یوازې په مرګ ژوبلې پورې محدودې نه دي. په ایران کې زلزلې په پراخه کچه ویجاړۍ او اوږدمهاله ننګونې رامنځته کوي. لومړی او تر ټولو مهم اغیز د زیربناوو ویجاړي ده. ډیری کلي او ښارګوټي په بشپړه توګه ویجاړ شوي، او حتی عصري ودانۍ چې د زلزلو په مقابل کې مقاومت لپاره نه وي جوړې شوي، سخت زیانمن کیږي. د خټو او دودیزو موادو څخه جوړې شوې ودانۍ په ځانګړي ډول زیان منونکې دي. سړکونه، پلونه، روغتونونه ، او نورې حیاتي اسانتیاوې ویجاړیدلی شي، چې د مرستندویه چارو او ژغورنې عملیات خنډ کوي. اقتصادي زیانونه هم خورا لوی دي، په میلیاردونو ډالرو اټکل شوي. د ۱۹۹۰ کال زلزلې یوازې شاوخوا ۸ میلیارده ډالره زیان اړولی و.
له ټولنیز پلوه، زلزلې د بې کوره کیدو، رواني روغتیا ستونزو، او د ټولنې د جوړښت د ویجاړیدو لامل کیږي. د حکومت غبرګون او چمتووالی هم تل تر نیوکې لاندې وي، په ځانګړي توګه کله چې د پلي کولو او پلي کولو نشتوالی شتون ولري. په داسې هیواد کې چې په اوسط ډول په کال کې ۲۱۰۰ زلزلې تجربه کوي (د ۴ درجې یا ډیرې ۱۶ زلزلې پکې شاملې دي)، قوي مدیریت او چمتووالی حیاتي دی.
This image is a fictional image generated by GlobalTrendHub.
زلزلې ته چمتووالی او مرستندویه چارې
د ایراني زلزلې له ویجاړیو سره د مقابلې لپاره، چمتووالی او اغیزمن غبرګون اړین دی. د چمتووالي په برخه کې بېلابېل ګامونه شامل دي:
- د ودانیو قوي کول: د زلزلې ضد معیارونو سره سم د نویو ودانیو جوړول او د زړو ودانیو ترمیم.
- د خطر ارزونه او نقشې جوړول: د خطرناکو سیمو پیژندنه او د زلزلې خطر نقشې چمتو کول.
- د خلکو روزنه: د دې په اړه د عامه پوهاوي لوړول چې د زلزلې پر مهال او وروسته څه وکړي (“ځان وغورځوئ، پټ شئ، ونیسئ”).
- د اضطراري پلانونو جوړول: د کورنیو، ښوونځیو ، او کار ځایونو لپاره د تخلیې او غبرګون پلانونو پراختیا.
- د مرستندویه ټیمونو روزنه: د ژغورنې او مرستندویه کارکوونکو لپاره مسلکي روزنه.
- د زیربناوو خوندیتوب: لکه روغتونونه ، د اوبو او بریښنا شبکې.
مرستندویه چارې معمولا سمدستي پیل کیږي. په ایران کې د سرې میاشتې ټولنه (Iranian Red Crescent Society) د زلزلې غبرګون لپاره قوي ظرفیت لري او د لومړۍ کرښې مرسته کوونکې اداره ده. دوی ژغورنې، طبي مرستې، او د بې کوره شویو لپاره سرپناه او خوراکي توکي چمتو کوي. په ۲۰۱۷ کال کې، سرې میاشتې په ۴۸ ساعتونو کې د ژغورنې عملیات بشپړ کړل، چې په کې د سلو څخه زیاتو کسانو ژغورنه شامله وه. خو لاهم ننګونې شتون لري، په ځانګړې توګه په لیرې پرتو او غرنیو سیمو کې چې لاسرسی ورته ستونزمن وي.
د چمتووالي په اړه یوې څېړنې چې په ایراني روغتونونو کې ترسره شوې، وښودله چې د زلزلې لپاره چمتووالی په منځنۍ کچه و، په ځانګړې توګه د ودانیو خوندیتوب په برخه کې ضعف لیدل کیده. دا په ګوته کوي چې که څه هم پلانونه شتون لري، مګر پلي کول او عملي تمرینات لاهم ډېر کار ته اړتیا لري.
یو شخصي فکر: له زلزلو زده کړه
که څه هم زه په ایران کې نه یم اوسېدلی او د ایراني زلزلې مستقیمه تجربه مې نه ده کړې، مګر د دې پېښو په اړه څېړنې او لوستل ما ته ډېر څه را زده کوي. زلزلې یادونه کوي چې موږ د طبیعت ځواک ته څومره زیان منونکي یو. د هرې زلزلې وروسته، د ویجاړیو انځورونه او کیسې د انسان مقاومت او یو بل سره د مرستې روحیه ښیي. زما په اند، د دې پېښو څخه درسونه اخیستل خورا مهم دي. موږ باید یوازې د یوې زلزلې وروسته د چمتووالي او مرستې په اړه فکر ونه کړو؛ دا باید یو دوامداره پروسه وي. په ساختماني معیارونو کې پرمختګ، د عامه پوهاوي زیاتوالی، او د اغیزمنو غبرګون سیسټمونو جوړول – دا ټول هغه څه دي چې د راتلونکو پېښو اغیزې کمولی شي. زما هیله دا ده چې په ایران کې خلک وکولای شي د دې طبیعي خطر سره سره په لا زیات امنیت او چمتووالي سره ژوند وکړي. د تخنیکي پوهې او سیمه ایزې تجربې ګډول کولی شي د لا قوي او انعطاف منونکو ټولنو په جوړولو کې مرسته وکړي.
د بېلګې په توګه، د زده کوونکو لپاره د زلزلې د خوندیتوب تمرینونه، لکه څنګه چې یونیسف او شریکانو یې په ایران کې ترسره کړل، یو مثبت ګام دی. په ځانګړې توګه د معلولیت لرونکو ماشومانو لپاره د چمتووالي په اړه تمرکز کول، ښیي چې ټول شموله چمتووالی څومره اړین دی.
This image is a fictional image generated by GlobalTrendHub.
پایله: د ایراني زلزلو راتلونکی او زموږ مسؤلیت
د ایراني زلزلې په اړه زموږ پوهه مخ پر ډېرېدو ده، خو دا یو دایمي ننګونه پاتې ده. لکه څنګه چې موږ ولیدل، ایران د خپل ځمکنۍ موقعیت له امله د لوړ زلزله خطر سره مخ دی. د ایراني زلزلې راتلونکی به تر ډېره حده په دې پورې اړه ولري چې موږ د چمتووالي او غبرګون په برخه کې څومره بریالي یو. د تېرو پېښو څخه درسونه اخیستل، په ودانیزو معیارونو کې پانګونه، او په ټولنو کې د پوهاوي لوړول حیاتي دي. د دې لپاره چې د په ایران کې لویې زلزلې لږې خونړۍ وي، یو ګډ ملي او سیمه ایز تلاش ته اړتیا ده. موږ ټول، که ساینس پوهان یو، حکومتي چارواکي یو، مرستندویه کارکوونکي یو، یا عادي وګړي یو، په دې برخه کې مسؤلیت لرو. په ګډه کار کولو سره، موږ کولی شو د دې طبیعي خطر سره د مقابلې لپاره لا زیات چمتو او انعطاف منونکي شو. د ژغورنې او بیارغونې د پروسې ملاتړ هم اوږدمهاله ژمنتیا ته اړتیا لري ترڅو اغیزمنې شوې ټولنې بیرته خپلو پښو ودریږي.
د نورو معلوماتو لپاره، تاسو کولی شئ د متحده ایالاتو جیولوژیکي سروې (USGS) ویب پاڼه وګورئ: https://www.usgs.gov/ یا د نړیوالې سرې میاشتې او سرې صلیب فدراسیون ویب پاڼه: https://www.ifrc.org/. د لا زیاتو سیمه ایزو معلوماتو لپاره، تاسو کولی شئ په ایران کې د اړوندو ملي ادارو لکه د سرې میاشتې ټولنې یا د زلزلې انجینرۍ او سیزمولوژۍ نړیوال انسټیټیوټ (IIEES) په اړه څېړنه وکړئ. که تاسو غواړئ د زلزلې چمتووالي په اړه نور معلومات ومومئ، زموږ په سایټ کې د لاندې لینک له لارې لټون وکړئ: /search?q=iran earthquake